<\/a><\/p>\n\n\n\nAle w spo\u0142ecze\u0144stwie ma\u0142o wymagaj\u0105cym od siebie, wystraszonym, nastawionym na prze\u017cycie tu i teraz, politycy unikaj\u0105 w\u0142\u0105czaj\u0105cych instytucji, nie dbaj\u0105 o us\u0142ugi publiczne, nie dofinansowuj\u0105 zdrowia, edukacji, s\u0105downictwa. I staraj\u0105 si\u0119 utrzyma\u0107 obywateli w stanie zagro\u017cenia, podzia\u0142u i konfliktu. Tak traktowane spo\u0142ecze\u0144stwa nie wywieraj\u0105 na w\u0142adz\u0119 presji modernizacyjnej. Chowaj\u0105 si\u0119 niczym \u015blimaki do swoich skorupek w nadziei, \u017ce rz\u0105dz\u0105cy i bogowie je ocal\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Pierwsza z tych strategii przetrwania ma d\u0142ugi horyzont, dotyczy nawet pomy\u015blno\u015bci przysz\u0142ych pokole\u0144. Druga zorientowana jest \u201ena dzi\u015b” i pochodzi z czas\u00f3w, kiedy w ka\u017cdej chwili nale\u017ca\u0142o si\u0119 spodziewa\u0107 ataku s\u0105siednich plemion.<\/p>\n\n\n\n
Analiza polskich transformacji uwidacznia podobne bariery i dysfunkcje, kt\u00f3re rozk\u0142ada\u0142y procesy rozwojowe. Po pierwsze, zab\u00f3jcza dla tkanki spo\u0142ecznej polaryzacja to\u017csamo\u015bciowa (nacjonalistyczna czy religijna) czyni\u0105ca z cz\u0119\u015bci obywateli wrog\u00f3w lub zdrajc\u00f3w. Po drugie, stan zastraszenia spo\u0142ecze\u0144stwa i niepewno\u015b\u0107 jutra, zapa\u015b\u0107 modernizacyjna, najazdy np. imigrant\u00f3w, wojny lub obawa ich wybuchu. Po trzecie, nadmierna koncentracja w\u0142adzy. Po czwarte, wydr\u0105\u017cone z tre\u015bci demokratycznej instytucje dzia\u0142aj\u0105ce jako fasada dla nieformalnych zabieg\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Po pi\u0105te, instytucje s\u0142u\u017c\u0105ce dialogowi politycznemu, ale staj\u0105ce si\u0119 broni\u0105 do ok\u0142adania przeciwnik\u00f3w, np. kiedy\u015b liberum veto, a dzi\u015b Trybuna\u0142 Konstytucyjny, KRS itd. Po sz\u00f3ste, pa\u0144stwo niewydolne w przestrzeganiu konstytucji i zapewnianiu us\u0142ug publicznych, nieautonomiczna wzgl\u0119dem polityk\u00f3w administracja publiczna.<\/p>\n\n\n\n
Po si\u00f3dme, abuzywny legalizm zmieniaj\u0105cy rz\u0105dy prawa w \u201erz\u0105dy za pomoc\u0105 prawa” \u2013 przy pozorach legalizmu dewastuj\u0105cy konstytucj\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Po \u00f3sme, spo\u0142eczne wycofanie, zal\u0119knienie, ksenofobia, dewocja, amoralny familizm (nepotyzm, kumoterstwo, koteryjno\u015b\u0107), niepewno\u015b\u0107 jutra, co prowadzi do upadku politycznych obyczaj\u00f3w i utraty spo\u0142ecznego kapita\u0142u.<\/p>\n\n\n\n
Wzlot i upadek demokracji szlacheckiej<\/h2>\n\n\n\n
Polska szlachta przez 150 lat praktykowa\u0142a odpowiedzialnie demokracj\u0119 parlamentarn\u0105 (sejm i senat) oraz bezpo\u015bredni\u0105 (sejmiki ziemskie, konfederacje). Ju\u017c w konstytucji z 1505 r. (tzw. nihil novi) potwierdzi\u0142a zasad\u0119 rz\u0105d\u00f3w prawa tak\u017ce nad kr\u00f3lem (lex est rex, a nie odwrotnie). Anglicy zrobili to dopiero aktem o sukcesji z 1701 r.<\/p>\n\n\n\n
Szlachta je\u017adzi\u0142a na obrady oko\u0142o 200 razy rocznie \u2013 na dwa sejmy walne i na trzy sejmiki, a tych ostatnich by\u0142o w kr\u00f3lestwie oko\u0142o 70. Wtedy jeszcze pos\u0142om nie przychodzi\u0142o do g\u0142owy u\u017cywa\u0107 instytucji (np. liberum veto) jako broni do niszczenia oponent\u00f3w. A to z powodu dobrych obyczaj\u00f3w, a cz\u0119sto te\u017c uchwa\u0142 sejmik\u00f3w ziemskich nakazuj\u0105cych zawieranie kompromis\u00f3w. Fizycznych incydent\u00f3w, zwanych \u201etumultami”, by\u0142o zaledwie 1,3 proc. Nauczono si\u0119 te\u017c radzi\u0107 sobie z pos\u0142ami pijakami \u2013 po prostu przerywano obrady i zostawiano ich w sali.<\/p>\n\n\n\n
Z\u0142o przysz\u0142o wraz z wojnami z Chmielnickim, Turkami i Szwedami oraz zarazami. Upad\u0142y miasta, produkcja zbo\u017ca spad\u0142a o 10 proc., straty populacyjne wynios\u0142y a\u017c ok. 40 proc. Zubo\u017ca\u0142a po wojnach szlachta zacz\u0119\u0142a masowo szuka\u0107 w magnaterii bogatych patron\u00f3w i handlowa\u0107 g\u0142osami. \u017beby lepiej \u017cy\u0107, abdykowali z obywatelsko\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Pojawi\u0142y si\u0119 odruchy adaptacyjne: dewocja i obrz\u0119dowo\u015b\u0107, ucieczka w za\u015bciankowo\u015b\u0107, familizm, warcholski \u201epatologiczny indywidualizm”. Powsta\u0142o ok. 1,4 tys. miejsc kultu, g\u0142\u00f3wnie Matki Boskiej. Rozkwit\u0142o w klasztorach malarstwo kultowe. Wzros\u0142a wiara w prognostyki i gus\u0142a. Ksenofobiczna kultura zosta\u0142a wymierzona przeciw innowiercom, mieszczanom i dworowi kr\u00f3lewskiemu. W 1658 r. wyrzucono arian z Polski, a w 1724 r. pozbawiono szlacht\u0119 innowiercz\u0105 praw politycznych.<\/p>\n\n\n\n
Pierwsza Rzeczpospolita upad\u0142a na skutek modernizacyjnej zapa\u015bci, pot\u0119\u017cnej polaryzacji i defensywnej, za\u015bciankowej kultury. Szlachta nie tworzy\u0142a presji na poszerzanie wywo\u0142uj\u0105cych zmiany modernizacyjne instytucji w\u0142\u0105czaj\u0105cych. Nie tylko wobec mieszcza\u0144stwa czy ch\u0142op\u00f3w, ale tak\u017ce wzgl\u0119dem siebie. Gdy szlachta angielska mog\u0142a stawia\u0107 przedsi\u0119biorstwa i handlowa\u0107, u nas mo\u017cna by\u0142o za to straci\u0107 szlachectwo.<\/p>\n\n\n\n
Degrengolada II Rzeczypospolitej<\/h2>\n\n\n\n
Drug\u0105 Rzeczpospolit\u0105 tylko cz\u0119\u015bciowo mo\u017cna wini\u0107 za zaniechania w cywilizacyjnym rozwoju. Mo\u017ce zabrak\u0142o tylko 15 lat, na kt\u00f3re minister Eugeniusz Kwiatkowski przygotowa\u0142 wielkie programy (1936-40 oraz 1940-54). Po latach zabor\u00f3w i po I wojnie wysi\u0142ek modernizacyjny zosta\u0142 zdominowany przez etatyzm i kapitalizm pa\u0144stwowy z braku kapita\u0142u prywatnego. Modernizacja mia\u0142a charakter wyspowy i chaotyczny.<\/p>\n\n\n\n
W latach 30. skolaryzacja osi\u0105gn\u0119\u0142a co prawda 92 proc., ale we wsiach i w miasteczkach brakowa\u0142o nauczycieli i budynk\u00f3w na szko\u0142y. II RP mia\u0142a k\u0142opoty z utworzeniem profesjonalnej i autonomicznej administracji, z naborem wykwalifikowanej kadry. Po zamachu majowym 1926 r. zacz\u0119li w s\u0142u\u017cbie cywilnej dominowa\u0107 byli \u017co\u0142nierze, w 1937 r. stanowili ju\u017c ponad 75 proc. urz\u0119dnik\u00f3w. Rz\u0105dy te\u017c zosta\u0142y zdominowane przez wojskowych premier\u00f3w i ministr\u00f3w. Europejskie niedemokratyczne standardy lat 30. zawita\u0142y i do Polski.<\/p>\n\n\n\n
Nie doko\u0144czono reformy samorz\u0105dowej z obawy, \u017ce w sejmikach na wschodzie kraju wi\u0119kszo\u015b\u0107 zdob\u0119d\u0105 mniejszo\u015bci bia\u0142oruskie i ukrai\u0144skie. Zwi\u0105zana z obozem endecji trauma nacjonalistyczna spolaryzowa\u0142a spo\u0142ecze\u0144stwo, w 1922 r. zosta\u0142 zastrzelony pierwszy prezydent Gabriel Narutowicz. Nast\u0105pi\u0142 upadek obyczaj\u00f3w, niewiarygodna agresja w polityce. Rz\u0105dy zwi\u0105zane z Pi\u0142sudskim nazywano \u201efaszystowskimi”, a on swoich oponent\u00f3w \u2013 \u201e\u0142otrami”, \u201eladacznicami”, \u201erobactwem”; dzisiejsza mowa nienawi\u015bci nie powstydzi\u0142aby si\u0119 podobnych sformu\u0142owa\u0144. Stosunki spo\u0142eczne nasyci\u0142a zaciek\u0142o\u015b\u0107. Pucz 1926 r. zwie\u0144czy\u0142 dzie\u0142o. Zacz\u0119to fa\u0142szowa\u0107 wybory, wi\u0119ziono polityk\u00f3w opozycji i ukrai\u0144skich aktywist\u00f3w (Bereza Kartuska). Na miejsce usuwanych krytycznych rektor\u00f3w uczelni wprowadzano zarz\u0105dc\u00f3w komisarycznych (uniwersytet we Lwowie), zamykano plac\u00f3wki badawcze, odwo\u0142ywano wyk\u0142ady. Trudno by\u0142o zatem o presj\u0119 elit na budowanie instytucji spo\u0142ecze\u0144stwa otwartego.<\/p>\n\n\n\n
III Rzeczpospolita: modernizacja z oporami<\/h2>\n\n\n\n
Polska rozstawa\u0142a si\u0119 z komunizmem w fatalnym stanie. Mentalno\u015bciowo zostali\u015bmy przez komunistyczn\u0105 w\u0142adz\u0119 spolaryzowani jeszcze w ci\u0105gu roku przed stanem wojennym. Dzi\u0119ki temu \u0142atwiej by\u0142o gen. Jaruzelskiemu spacyfikowa\u0107 Polak\u00f3w po 13 grudnia 1981 r. Trauma ta dopadnie ponownie Polak\u00f3w ju\u017c w 1992 r., gdy Antoni Macierewicz zaszanta\u017cuje teczkami SB innych dzia\u0142aczy \u201eSolidarno\u015bci”.<\/p>\n\n\n\n
Zapa\u015b\u0107 modernizacyjna ujawni\u0142a si\u0119, gdy si\u0119 okaza\u0142o \u2013 wbrew propagandzie o dziejowym awansie spo\u0142ecznym \u2013 \u017ce a\u017c 58 proc. spo\u0142ecze\u0144stwa (dane z 1988 r.) mia\u0142o tylko kwalifikacje \u201edo \u0142opaty” (wykszta\u0142cenie podstawowe, zasadnicze zawodowe lub ich brak). A tylko 15 proc. \u2013 pomaturalne lub wy\u017csze. Jedna trzecia kadry kierowniczej nie mia\u0142a wy\u017cszego wykszta\u0142cenia. Ok. 37 proc. ludzi mog\u0142o w przysz\u0142o\u015bci aspirowa\u0107 do klasy \u015bredniej, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 (poza komunistyczn\u0105 nomenklatur\u0105) nie mia\u0142a \u017cadnego pocz\u0105tkowego kapita\u0142u.<\/p>\n\n\n\n
Konieczne i ostre reformy pierwszego niekomunistycznego rz\u0105du (1989-90) mia\u0142y charakter \u201espontaniczny”: ka\u017cdemu pozostawiono woln\u0105 drog\u0119, jak sobie radzi\u0107 w nowej sytuacji rynkowej. Nie powsta\u0142a \u017cadna os\u0142onowa recepta mentalno\u015bciowa, np. jak uczy\u0107 si\u0119 przedsi\u0119biorczo\u015bci czy nowej etyki pracy. Polacy wi\u0119c stosowali strategie z czas\u00f3w komunizmu \u2013 jak przetrwa\u0107, jak si\u0119 adaptowa\u0107. Za\u0142o\u017cy\u0107 firm\u0119, ale i pracowa\u0107 na pa\u0144stwowym. Wi\u0119kszo\u015bci brakowa\u0142o kompetencji do budowania kapita\u0142u spo\u0142ecznego \u2013 umiej\u0119tno\u015bci dialogu, negocjacji, wsp\u00f3\u0142pracy, otwarto\u015bci i zaufania poza rodzin\u0105, poszanowania pracy, innowacyjno\u015bci, my\u015blenia o d\u0142ugofalowych, a nie tylko kr\u00f3tkoterminowych zyskach. Nie mog\u0142o by\u0107 inaczej, skoro dopiero co rozstali si\u0119 z pa\u0144stwem policyjnym, w kt\u00f3rym inwigilowa\u0142o ich 125 tys. funkcjonariuszy i tajnych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w SB (za Stalina by\u0142o ich ok. 88 tys. \u2013 wg bada\u0144 prof. J\u0119drzeja Chumi\u0144skiego i in. z Uniwersytetu Ekonomicznego we Wroc\u0142awiu.<\/p>\n\n\n\n
Mimo to w pierwszym dziesi\u0119cioleciu wolnej Polski trajektoria modernizacyjna powoli si\u0119 rozwija\u0142a. Polacy pos\u0142ali dzieci na uniwersytety (wzrost liczby student\u00f3w z 400 tys. do 1,8 mln), za\u0142o\u017cyli ponad milion firm, cho\u0107 nie anga\u017cowali si\u0119 w spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie. Po 2000 r. satysfakcj\u0119 z \u017cycia odczuwa\u0142o 75 proc.; o tym, \u017ce warto by\u0142o zmienia\u0107 pa\u0144stwo, m\u00f3wi\u0142o 67 proc. W 2015 r. nowy ustr\u00f3j uzna\u0142o za co najmniej dobry 90 proc., a \u017ce \u201e\u017cyje si\u0119 \u017ale” \u2013 tylko 15 proc. Co zatem \u2013 opr\u00f3cz ju\u017c om\u00f3wionych barier rozwojowych \u2013 sta\u0142o si\u0119 przed rokiem 2015, \u017ce po obj\u0119ciu rz\u0105d\u00f3w przez autokratyczne partie nacjonalistyczno-socjalne ginie nam dzi\u015b w oczach polska demokracja?<\/p>\n\n\n\n
Elity zaniedba\u0142y kobiety<\/h2>\n\n\n\n
Po pierwsze, dwie wielkie reformy \u2013 polityczna i gospodarcza \u2013 trafi\u0142y na \u201edefensywne”, ci\u0119\u017cko do\u015bwiadczone, zamkni\u0119te spo\u0142ecze\u0144stwo. Pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 danymi World Values Survey, mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce ksenofobiczno-tradycjonalistyczna inercja kulturowa du\u017cej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa obni\u017ca do dzi\u015b nasz kapita\u0142 wsp\u00f3lnotowy o jakie\u015b 35 proc. w stosunku do poziomu indywidualnego potencja\u0142u Polak\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Po drugie, klasa polityczna zaprzepa\u015bci\u0142a budow\u0119 \u201eefektywnej demokracji”, czyli profesjonalnej i autonomicznej s\u0142u\u017cby publicznej realizuj\u0105cej warto\u015bci konstytucyjne. Po 2001 r. zacz\u0119\u0142a upartyjnia\u0107 jej struktury. Efektywna demokracja, odzwierciedlaj\u0105ca stopie\u0144 wcielenia tych warto\u015bci w \u017cycie, nigdy nie przekroczy\u0142a poziomu 65 proc.; dla por\u00f3wnania kraje skandynawskie \u2013 od 90 do 100 proc. (World Values Survey i badania prof. Christiana Welzela). Zawiod\u0142a \u201epoda\u017cowa” strona demokratyzacji. Z czterech projekt\u00f3w wielkich reform z lat 1997-2001 zrealizowano tylko jedn\u0105 \u2013 samorz\u0105dow\u0105. Reforma ochrony zdrowia zosta\u0142a wywr\u00f3cona przez kolejne rz\u0105dy. Niskie finansowanie (poni\u017cej 5 proc. PKB) ogranicza\u0142o kszta\u0142cenie kadr medycznych, czego skutkiem jest kryzys w dobie pandemii. Reform\u0119 edukacyjn\u0105 rz\u0105d PiS odwraca dzi\u015b wed\u0142ug modelu pa\u0144stwa patriarchalnego.<\/p>\n\n\n\n
Po trzecie, polska transformacja mo\u017ce by\u0107 wyrzutem wobec elit spo\u0142ecznych. Zawiod\u0142a strona \u201epopytowa” demokratyzacji, czyli presja kulturowa spo\u0142ecze\u0144stwa na dalsze zmiany instytucjonalne. Wreszcie, elitom mo\u017cna zarzuci\u0107 zaniechania w wykorzystaniu intelektualnego, innowacyjnego i gospodarczego potencja\u0142u kobiet. Stereotyp Matki Polki zawa\u017cy\u0142 nawet na ich szkolnej edukacji. Od dziewcz\u0105t, tak\u017ce po transformacji, nauczyciele wymagali g\u0142\u00f3wnie \u0142adnego pisania, grzeczno\u015bci, pos\u0142usze\u0144stwa. Mimo \u017ce kobiety stanowi\u0142y 65 proc. student\u00f3w i 52 proc. doktorant\u00f3w, segregacja szkolna przenios\u0142a si\u0119 na sfeminizowane studia i zawody. Na kierunkach technicznych studiowa\u0142o ich zaledwie, w r\u00f3\u017cnych okresach, od 20 do 31 proc. Wska\u017aniki zatrudnienia i aktywno\u015bci zawodowej kobiet nie przekraczaj\u0105 od lat 43-48 proc. (w krajach skandynawskich 75-80 proc.).<\/p>\n\n\n\n
Nieufny jak polski przedsi\u0119biorca<\/h2>\n\n\n\n
Syndromem \u201eewolucyjnego regresu” nazw\u0119 wkroczenie na scen\u0119 ugrupowania przypochlebiaj\u0105cego si\u0119 najbardziej ksenofobicznej, \u0142atwej do zastraszenia cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa. Ugrupowanie to wykorzystuje owe u\u0142omno\u015bci, by zapewni\u0107 sobie poparcie, ale rozwoju spo\u0142ecznego promowa\u0107 nie zamierza. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 w sytuacji l\u0119kowej poszukuje silnego lidera i wybacza mu wiele niegodziwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Polskie spo\u0142ecze\u0144stwo zawsze przecina\u0142y r\u00f3\u017cne podzia\u0142y. Tzw. Zjednoczona Prawica z premedytacj\u0105 je wyostrza: wie\u015b przeciwko miastu, Polska katolicka i tradycjonalistyczna przeciwko Polsce emancypacyjnej i aspiracyjnej. Wykorzystuje je do dzielenia nas na \u201eswoich” i \u201ewrog\u00f3w”. Wed\u0142ug \u201eThe Economist” po katastrofie smole\u0144skiej poziom polskiej kultury politycznej obni\u017cy\u0142 si\u0119 o 15 proc. (Democracy Index 2018).<\/p>\n\n\n\n
B\u0119d\u0105 tego oczywiste skutki w postaci pog\u0142\u0119bienia si\u0119 naszych traum i s\u0142abo\u015bci. Ale nie tylko. Zostanie zatrzymany trwaj\u0105cy jeszcze wyra\u017aniej od wej\u015bcia do Unii Europejskiej rozw\u00f3j modernizacyjny.<\/p>\n\n\n\n
Po pierwsze, od 2016 r. znacz\u0105co pogorszy\u0142y si\u0119 warunki prowadzenia biznesu. W rankingu Doing Business Banku \u015awiatowego (2021 r.) spadli\u015bmy z 24. miejsca w \u015bwiecie na 40. W poziomie korupcji \u2013 z 29. na 45. W egzekucji podatk\u00f3w zajmujemy 77. miejsce. W s\u0105dowym egzekwowaniu um\u00f3w gospodarczych wyl\u0105dowali\u015bmy na miejscu 55. (na rozpraw\u0119 czeka si\u0119 \u015brednio rok i dziewi\u0119\u0107 miesi\u0119cy).<\/p>\n\n\n\n
Tylko 35 proc. przedsi\u0119biorc\u00f3w ufa gospodarczym partnerom; a\u017c 47 proc. odst\u0119puje z tego powodu od zawierania um\u00f3w. 77 proc. uwa\u017ca, \u017ce nale\u017cy stale ich kontrolowa\u0107, a tyle\u017c \u2013 \u017ce trzeba dawa\u0107 \u0142ap\u00f3wki, szuka\u0107 uk\u0142ad\u00f3w, obchodzi\u0107 prawo (CBOS 2020 oraz badania zespo\u0142u UE Pozna\u0144). Je\u015bli tak wygl\u0105da zdrowe katolickie spo\u0142ecze\u0144stwo, to jak musi wygl\u0105da\u0107 chore?<\/p>\n\n\n\n
Z powodu tak generowanych koszt\u00f3w transakcyjnych nasza gospodarka traci ok. 280 mld z\u0142 rocznie (badania UE Pozna\u0144, European Commission Eurobarometer). Dlatego ju\u017c w 2001 r. nast\u0105pi\u0142o zwolnienie wzrostu gospodarczego z 4 do 1 proc. A dzisiaj od \u201epolskiego \u0142adu” oberw\u0105 mali i \u015bredni przedsi\u0119biorcy, gdy\u017c ta klasa \u015brednia nie jest dla PiS masowym elektoratem. Chyba mu si\u0119 marzy (jak Orb\u00e1nowi) singapurski model kapitalizmu pa\u0144stwowego, czyli spo\u0142ecze\u0144stwa zatrudnianego przez korporacje kontrolowane przez w\u0142adz\u0119 poprzez trzy konglomeraty gospodarcze.<\/p>\n\n\n\n
Po drugie, grozi nam dalsze zapadanie si\u0119 w tzw. pr\u00f3\u017cni\u0119 socjologiczn\u0105 (badania profesor\u00f3w Stefana Nowaka i Janusza Czapi\u0144skiego), kt\u00f3ra oznacza rozpad wsp\u00f3lnot spo\u0142ecznych. Na podstawie danych World Values Survey potencja\u0142 kapita\u0142u spo\u0142ecznego w Polsce mo\u017cna szacowa\u0107 na zaledwie 20 proc. (w samym biznesie \u2013 na 26 proc.), podczas gdy czo\u0142\u00f3wka kraj\u00f3w OECD osi\u0105ga 60-65 proc. (jest to relacja wsp\u00f3\u0142czynnik\u00f3w kapita\u0142u ludzkiego i zaufania do obcych). Dzieje si\u0119 tak nie tylko dlatego, \u017ce PiS od lat zwalcza niezale\u017cne media i organizacje spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego, ale tak\u017ce dlatego, \u017ce do zaledwie 23 proc. (w 1994 r. \u2013 30 proc.) spad\u0142o zaufanie spo\u0142eczne do innych ludzi ni\u017c tylko rodzina i \u201ekoledzy”.<\/p>\n\n\n\n
Po trzecie, us\u0142ugi publiczne. Jak b\u0119dzie dalej wygl\u0105da\u0107 nasze publiczne zdrowie, gdy dzi\u015b stali\u015bmy si\u0119 covidow\u0105 umieralni\u0105? Co czeka o\u015bwiat\u0119 i nauk\u0119 pod ci\u0119\u017ck\u0105 r\u0119k\u0105 ministra Czarnka? Kto przygotuje m\u0142odych do \u015bwiatowych wyzwa\u0144 poznawczych i technologicznych? Dzi\u015b jeste\u015bmy dopiero na 25. miejscu w Unii w dziedzinie innowacyjno\u015bci. Nie maj\u0105c kapita\u0142u spo\u0142ecznego wsp\u00f3lnoty, niezb\u0119dnego dla spo\u0142ecze\u0144stw na naszym poziomie (PKB per capita), zaczniemy traci\u0107 te\u017c na indywidualnym kapitale ludzkim.<\/p>\n\n\n\n
Po czwarte, czeka\u0107 nas mo\u017ce kulturowa trauma. \u017bycie w ci\u0105g\u0142ym chaosie i niepewno\u015bci: podatkowej, inflacyjnej, cenowej, pandemicznej, aborcyjnej oraz straszenie imigrantami na przemian z LGBT+ ma nas cofn\u0105\u0107 do stanu zgody i uleg\u0142o\u015bci wobec patriarchalnej rodziny oraz hierarchiczno-patriarchalnego pa\u0144stwa. Ma nas zmusi\u0107 do przyj\u0119cia strategii przetrwania.<\/p>\n\n\n\n
PiS w dziele patriarchalizacji Polski znalaz\u0142 wielu sojusznik\u00f3w, w tym hierarch\u00f3w. Ma\u0142o kto ju\u017c dzi\u015b pami\u0119ta homili\u0119 prymasa Glempa z 2000 r., w kt\u00f3rej ubolewa\u0142, \u017ce polski Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie przygotowa\u0142 si\u0119 na spo\u0142eczne zmiany, \u017ce nie reaguje na rosn\u0105cy antysemityzm. Niew\u0105tpliwie przy rz\u0105dach PiS mocno ryzykujemy, \u017ce zal\u0119knieni, zdezorientowani, skrajnie nieufni damy si\u0119 wt\u0142oczy\u0107, jak przed wiekami sarmaci, do kolejnej \u201efeudalnej klatki”.<\/p>\n\n\n\n
Po pi\u0105te, PiS od pocz\u0105tku stosowa\u0142 instytucje wy\u0142\u0105czaj\u0105ce. Zaatakowa\u0142 niezale\u017cny wymiar sprawiedliwo\u015bci, potem organizacje spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego, nauczycieli, LGBT+, niezale\u017cne media. Ilu ju\u017c ludziom Jaros\u0142aw Kaczy\u0144ski symbolicznie odebra\u0142 prawo przynale\u017cno\u015bci do spo\u0142ecze\u0144stwa? W\u0142adza nie ma innej mo\u017cliwo\u015bci zamkni\u0119cia spo\u0142ecze\u0144stwa w kulturowej klatce ni\u017c pozbawianie go potencja\u0142u modernizacyjnego: \u015bwiadcze\u0144 zdrowotnych, edukacyjnych, sprawiedliwo\u015bciowych.<\/p>\n\n\n\n
Wreszcie, mo\u017cna si\u0119 spodziewa\u0107 zapa\u015bci w zaufaniu obywateli do pa\u0144stwa oraz jego chaotycznych i upartyjnionych instytucji. Ju\u017c dzi\u015b ufa im zaledwie ok. 40 proc. obywateli. Jeszcze w 2008 r. ufa\u0142o 48 proc. Pandemia to zaufanie dalej obni\u017ca (badania Politechniki Koszali\u0144skiej, 2021). A to w\u0142a\u015bnie od budowania zaufania do nich (oraz UE) najlepiej b\u0119dzie zacz\u0105\u0107 restauracj\u0119 demokracji ratuj\u0105cej nasz rozw\u00f3j modernizacyjny i cywilizacyjny. Tyle \u017ce musimy wywo\u0142a\u0107 w sobie, jako spo\u0142ecze\u0144stwo, popyt i presj\u0119 na sprzyjaj\u0105ce temu instytucje oraz odpowiedzialn\u0105 za nie w\u0142adz\u0119. Nie tylko przy wyborczej urnie.<\/p>\n\n\n\n
*Bart\u0142omiej Nowotarski<\/em><\/strong> \u2013 profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Ekonomicznego we Wroc\u0142awiu. Specjalizuje si\u0119 w kryzysach demokracji. Uczestniczy\u0142 w transformacjach demokratycznych Polski, Tunezji i Egiptu.<\/em><\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\nPrzedruk z Gazety Wyborczej 2022. Za zgod\u0105 autora<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Nie mali i \u015bredni przedsi\u0119biorcy, tylko spo\u0142ecze\u0144stwo zatrudniane przez pa\u0144stwowe korporacje. Kaczy\u0144skiemu marzy si\u0119 Singapur. Bart\u0142omiej Nowotarski Polska to jeden<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/435"}],"collection":[{"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=435"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/435\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":502,"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/435\/revisions\/502"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=435"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=435"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=435"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
![\"\"](\"http:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/2015-gospodarska-wizyta-JK.jpg\")