{"id":439,"date":"2022-03-09T08:24:11","date_gmt":"2022-03-09T08:24:11","guid":{"rendered":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.eu\/?p=439"},"modified":"2022-09-26T11:33:08","modified_gmt":"2022-09-26T11:33:08","slug":"nie-wystarczy-posprzatac-po-ziobrze-sedziowie-i-prokuratorzy-musza-odzyskac-zaufanie-obywateli","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/?p=439&lang=pl","title":{"rendered":"Nie wystarczy posprz\u0105ta\u0107 po Ziobrze. S\u0119dziowie i prokuratorzy musz\u0105 odzyska\u0107 zaufanie obywateli"},"content":{"rendered":"\n

Bart\u0142omiej Nowotarski<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n

8 pa\u017adziernika 2021 | 10:27<\/p>\n\n\n\n

Czy koturnowi s\u0119dziowie w togach i \u0142a\u0144cuchach, znikaj\u0105cy po odczytaniu be\u0142kotliwych wyrok\u00f3w, mog\u0105 wzbudza\u0107 zaufanie w XXI wieku?<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
\"\"
Fot. Tomasz Sta\u0144czak \/ Agencja Wyborcza.pl<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Po PiS przyjdzie nam zrobi\u0107 na pewno jedno \u2013 zdecydowanie wzmocni\u0107 w\u0142adz\u0119 s\u0105downicz\u0105 i zbudowa\u0107 dla niej spo\u0142eczn\u0105 legitymacj\u0119. Wszelako obrona praworz\u0105dno\u015bci musi mie\u0107 charakter szerszego \u2013 ni\u017c tylko wymiar sprawiedliwo\u015bci \u2013 mechanizmu opartego na permanentnie powtarzalnych relacjach wzajemnych (a wi\u0119c buduj\u0105cych wzajemn\u0105 reputacj\u0119) pomi\u0119dzy podmiotami nale\u017c\u0105cymi do podsystem\u00f3w typowych dla obrony pa\u0144stwa prawa (nazywam je tu \u201eredutami obrony”): checks and balances, wyborczego, podmiot\u00f3w prawo stanowi\u0105cych (politycznych) versus prawo stosuj\u0105cych (s\u0119dziowie, prokuratorzy, administracja publiczna), aktor\u00f3w \u201ealarmuj\u0105cych” (media, organizacje spo\u0142eczne), wreszcie samych obywateli wyposa\u017conych w formalne \u015brodki spo\u0142ecznej ekspresji. Podsystemy te ewidentnie b\u0119d\u0105 musia\u0142y ulec instytucjonalnemu, a przede wszystkim behawioralnemu, czyli motywuj\u0105cemu samych ludzi, wzmocnieniu. Po\u015br\u00f3d polityk\u00f3w, niepolitycznych funkcjonariuszy publicznych, a przede wszystkim w\u015br\u00f3d obywateli.<\/p>\n\n\n\n

Los trzeciej w\u0142adzy, samych s\u0119dzi\u00f3w, a przede wszystkim prawa obywateli do bezstronnego s\u0105du bywa w autokratycznych pa\u0144stwach zawsze podobny. Nie inaczej wygl\u0105da tzw. reforma ministra Ziobry. Ale nikt inny dot\u0105d tak nie sparafrazowa\u0142 istoty swoich w\u0142asnych poczyna\u0144. Minister ten w lipcu wni\u00f3s\u0142 do Trybuna\u0142u Konstytucyjnego kwesti\u0119 zgodno\u015bci z polsk\u0105 konstytucj\u0105 Europejskiej Konwencji Praw Cz\u0142owieka. Konwencja m\u00f3wi, co do zasady, o prawie ka\u017cdego z nas do sprawiedliwego wyroku wydanego przez bezstronny s\u0105d. Zatem je\u015bli TK wykona, po raz kolejny, polityczne zlecenie i orzeknie o niezgodno\u015bci obu akt\u00f3w prawa, b\u0119dziemy mieli w Polsce dwie sytuacje: po pierwsze, \u017ce nie ka\u017cdy b\u0119dzie mia\u0142 prawo do sprawiedliwego i bezstronnego s\u0105du (np. tylko zwolennicy w\u0142adzy), lub po drugie, \u017ce ka\u017cdy b\u0119dzie mia\u0142 prawo do niesprawiedliwego wyroku i stronniczego s\u0105du. Tak prze\u015bmiewczo kwituje si\u0119 ca\u0142a dotychczasowa reforma.<\/p>\n\n\n\n

W ostatnim okresie eksperci co najmniej dw\u00f3ch wa\u017cnych \u015brodowisk – stowarzyszenia Wolne S\u0105dy oraz Polski 2050 Szymona Ho\u0142owni – przedstawili zarysy i postulaty rzetelnej reformy wymiaru sprawiedliwo\u015bci. Zar\u00f3wno w wymiarze przywracania praworz\u0105dno\u015bci po rz\u0105dach PiS, jak i wizji naprawy ca\u0142ego systemu w przysz\u0142ej odnowionej polskiej demokracji. W pierwszej kwestii b\u0119dzie chodzi\u0142o oczywi\u015bcie o odzyskanie gwarancji s\u0119dziowskiej niezale\u017cno\u015bci oraz rozliczenie si\u0119 z niepraworz\u0105dn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

W drugiej – o wszystko inne. A \u017ce b\u0119dzie co robi\u0107, pokazuj\u0105 r\u00f3\u017cne wska\u017aniki utrzymuj\u0105cego si\u0119 przez ca\u0142e lata przed 2015 rokiem poziomu jako\u015bci polskiej praworz\u0105dno\u015bci, wahaj\u0105ce si\u0119 pomi\u0119dzy 70 i 75 proc. zagregowanej jako\u015bci, w por\u00f3wnaniu z czo\u0142\u00f3wk\u0105 pa\u0144stw OECD (oraz skandynawskich), kt\u00f3re osi\u0105gaj\u0105 pu\u0142apy od 95 do 100 proc.<\/p>\n\n\n\n

Oba dokumenty s\u0105, co wa\u017cne, zaproszeniem do spo\u0142ecznej debaty, a co jeszcze wa\u017cniejsze, s\u0105 komplementarne, a wi\u0119c \u015bwiadcz\u0105 o dobrej znajomo\u015bci problem\u00f3w, z kt\u00f3rymi przyjdzie si\u0119 zmierzy\u0107. I co najwa\u017cniejsze \u2013 pokazuj\u0105, \u017ce samo \u015brodowisko s\u0119dziowsko-prokuratorskie widzi potrzeb\u0119 i chce pozyska\u0107 legitymacj\u0119 i zaufanie obywateli.<\/p>\n\n\n\n

Trzecia w\u0142adza si\u0119 stawia<\/h2>\n\n\n\n

My\u015bl demokratyczna O\u015bwiecenia oddzieli\u0142a w\u0142adz\u0119 s\u0105downicz\u0105 od w\u0142adz politycznych (prawodawczej i wykonawczej) z prostego wzgl\u0119du: w absolutyzmie kr\u00f3lowie woleli przyznawa\u0107 wi\u0119cej autonomii swojej biurokracji (wtedy sprawniej, oczywi\u015bcie nie bez korupcji, zbiera\u0142a podatki) ni\u017c s\u0119dziom. Oznacza\u0142o to jednak zawsze tyrani\u0119. Do dzi\u015b wielkie kolektywistyczne filozofie Dalekiego Wschodu (konfucjanizm, buddyzm) uznaj\u0105, \u017ce w\u0142adza s\u0105downicza powinna by\u0107 zespolona z wykonawcz\u0105. Nasza zachodnia cywilizacja my\u015bli zdecydowanie inaczej. Postawili\u015bmy na demokracje, nie na satrapie. Ale jak to w \u017cyciu praktycznym bywa, nie wystarczy\u0142a my\u015bl Monteskiusza o rozdziale w\u0142adz, s\u0119dziowie musieli wr\u0119cz wydziera\u0107 sw\u00f3j kawa\u0142ek w\u0142adzy kr\u00f3lom. Najpierw do historii przeszed\u0142 w Anglii s\u0119dzia Holt, kt\u00f3ry w okresie tzw. chwalebnej rewolucji (1688-89) odwa\u017cnie orzek\u0142 przeciw kr\u00f3lewskiemu monopolowi Kr\u00f3lewskiej Kompanii Afryka\u0144skiej na handel, zreszt\u0105\u2026 niewolnikami. Zapewne dwa lata wcze\u015bniej Holt po\u0142o\u017cy\u0142by za to g\u0142ow\u0119 pod katowski top\u00f3r. 35 lat p\u00f3\u017aniej w s\u0105dzie kr\u00f3lewskim przegrali z kolei baronowie z wydziedziczanymi przez nich mieszka\u0144cami teren\u00f3w wiejskich (bunt \u201eczarnych twarzy”). W tamtych latach rz\u0105dy prawa zacz\u0119\u0142y zapuszcza\u0107 korzenie na anglosaskim gruncie.<\/p>\n\n\n\n

Dzisiaj uwa\u017camy, \u017ce to w\u0142a\u015bnie s\u0119dziowie powinni by\u0107 gwarancj\u0105 demokratycznego rozdzia\u0142u w\u0142adz. Maj\u0105 chroni\u0107 przegrywaj\u0105ce w wyborach mniejszo\u015bci przed szale\u0144stwami wi\u0119kszo\u015bci oraz ich politycznych wybra\u0144c\u00f3w. Dlaczego w\u0142a\u015bnie oni? Bo to w\u0142adza, po pierwsze, kt\u00f3rej profesjonalizm przeciwstawiamy politycznemu z za\u0142o\u017cenia (politycy maj\u0105 reprezentowa\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo, jakiekolwiek by ono by\u0142o) dyletanctwu.<\/p>\n\n\n\n

Po drugie, s\u0105dy to w\u0142adza o d\u0142u\u017cszej perspektywie czasowej ni\u017c wybierani na kadencje politycy i ich dora\u017ane wi\u0119kszo\u015bci. Partiom przypisujemy wyst\u0119powanie w imieniu partykularnych interes\u00f3w, s\u0119dziom nie. Nie mog\u0105 by\u0107 zatem pasywni, a tym bardziej podporz\u0105dkowani jakiej\u015b enigmatycznej \u201ewoli ludu”, na kt\u00f3r\u0105 zawsze powo\u0142uj\u0105 si\u0119 wi\u0119kszo\u015bci rz\u0105dz\u0105ce. Co wi\u0119cej, powierzamy s\u0119dziom obron\u0119 tak\u017ce suwerena, jednakowo\u017c nie rozumianego jako my dzi\u015b \u017cyj\u0105cy, ale tak\u017ce jako pomy\u015blno\u015b\u0107 naszych dzieci, wnuk\u00f3w itd. Przyk\u0142adowo – dzisiaj chodzi\u0142oby o kwestie ochrony: klimatu, czysto\u015bci powietrza, wody, eko\u017cywno\u015bci przed w\u0142a\u015bnie nami samymi, zafiksowanymi przecie\u017c na nieko\u0144cz\u0105cej si\u0119 konsumpcji.<\/p>\n\n\n\n

Takie istotne konflikty interes\u00f3w nakazuj\u0105 nominowa\u0107 do zawodu s\u0119dziego ludzi z charakterem. Jak to si\u0119 m\u00f3wi: personalnie integralnych, z \u201es\u0119dziowskim temperamentem”. Tym bardziej \u017ce s\u0105dy to przecie\u017c w\u0142adza pozbawiona \u201emiecza oraz sakiewki” i pozostawiona sobie samej w trudnych czasach mo\u017ce sobie nie poradzi\u0107. Historycznie k\u0142opoty demokratycznych s\u0119dzi\u00f3w zacz\u0119\u0142y si\u0119 w Argentynie, gdy w 1930 roku genera\u0142 Uriburu, zaraz po zamachu stanu, o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce s\u0119dziowie maj\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 \u201eargenty\u0144skiemu ludowi”. Opisane tu wyzwania oznaczaj\u0105, \u017ce w przysz\u0142o\u015bci system wymiaru sprawiedliwo\u015bci musi zosta\u0107 po\u0142\u0105czony r\u00f3\u017cnymi mechanizmami wzajemnych odsieczy ze strony innych bastion\u00f3w demokracji: wolnych medi\u00f3w, organizacji spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego (dalej OSO), profesjonalnej administracji publicznej, samorz\u0105d\u00f3w, silnej opozycji, wreszcie zmobilizowanych obywateli.<\/p>\n\n\n\n

Tajlandia, Ukraina, Meksyk. S\u0105dy w obronie demokracji<\/h2>\n\n\n\n

Wyrachowane metody t\u0142amszenia s\u0119dziowskiej niezale\u017cno\u015bci nie zosta\u0142y wymy\u015blone przez polityk\u00f3w PiS czy Solidarnej Polski. Ju\u017c w 1964 roku brazylijska junta jako pierwsza w \u015bwiecie u\u017cy\u0142a do tego nowo powo\u0142anej i \u201ezapakowanej” swoimi lojalistami krajowej rady s\u0105downictwa (dalej KRS), do podobnej rady w Wenezueli kandydat m\u00f3g\u0142 si\u0119 zg\u0142osi\u0107 sam osobi\u015bcie, a i tak jej wi\u0119kszo\u015b\u0107 wpad\u0142a w r\u0119ce polityk\u00f3w. W Peru i Argentynie u\u017cyto do tego na nowo ustanowionego s\u0105du najwy\u017cszego (dalej SN) – podobnie jak na W\u0119grzech premiera Orb\u00e1na. We frankistowskiej Hiszpanii utworzono r\u00f3wnoleg\u0142e s\u0105downictwo nadzwyczajne, dbano o ideologicznie selekcjonowan\u0105 kadr\u0119 s\u0119dziowsk\u0105, kt\u00f3ra wyda\u0142a ponad milion skazuj\u0105cych wyrok\u00f3w na polityczn\u0105 opozycj\u0119 i do dzi\u015b nie odwo\u0142ano aktu jej amnestii.<\/p>\n\n\n\n

W wielu miejscach na \u015bwiecie w reakcji na takie poczynania w\u0142adz politycznych s\u0119dziowie zacz\u0119li odchodzi\u0107 od \u201es\u0105dowego pasywizmu” na rzecz \u201edynamicznego aktywizmu”. Zacz\u0119\u0142y si\u0119 kszta\u0142towa\u0107 doktryny \u201eantyerozyjnej jurysprudencji” czy oporu wyra\u017canego poza sal\u0105 s\u0105dow\u0105 (bench-off). W pierwszym przypadku idzie o to, \u017ce orzeczenia maj\u0105 zwraca\u0107 uwag\u0119 opinii publicznej na nadu\u017cywanie prawa przez polityk\u00f3w. W takiej sytuacji s\u0119dzia jest zawsze sygnalist\u0105. Typowym przyk\u0142adem pozas\u0105dowego oporu by\u0142 zorganizowany w Polsce i wspierany przez s\u0119dzi\u00f3w z innych kraj\u00f3w \u201emarsz w togach”.<\/p>\n\n\n\n

Na \u015bwiecie lista heroicznej postawy s\u0119dzi\u00f3w przeciw niszczeniu demokracji jest do\u015b\u0107 d\u0142uga. Lojalny do 2009 r. wobec prezydenta Uribe SN Kolumbii uniemo\u017cliwi\u0142 kolejne ju\u017c z\u0142amanie przez niego konstytucji i odrzuci\u0142 ustaw\u0119 uprawniaj\u0105c\u0105 do kandydowania na trzeci\u0105 niekonstytucyjn\u0105 kadencj\u0119, szczeg\u00f3lnie gdy zorientowa\u0142 si\u0119, \u017ce kolejna kadencja umo\u017cliwi prezydentowi obsadzenie wszystkich ju\u017c instytucji pa\u0144stwa. Rok wcze\u015bniej s\u0105d Hondurasu uzna\u0142 za niekonstytucyjn\u0105 sam\u0105 pr\u00f3b\u0119 przeprowadzenia przez prezydenta Zelay\u0119 referendum w podobnej sprawie. TK Tajlandii (po 1997 roku) uchyla\u0142 wprowadzone stany wyj\u0105tkowe jako niezasadne, a nawet uniewa\u017cni\u0142 wybory do senatu z powodu manipulacji, kt\u00f3re dawa\u0142y absolutn\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 hegemonicznej partii Taj. Na Ukrainie to SN nakaza\u0142 w 2004 r. powt\u00f3rzy\u0107 sfa\u0142szowane wybory prezydenckie. W Meksyku (1996) SN wywalczy\u0142 s\u0105dow\u0105 kontrol\u0119 wybor\u00f3w powszechnych.<\/p>\n\n\n\n

W Korei P\u0142d. tamtejszy TK uchyli\u0142 (1992) ustaw\u0119 o bezpiecze\u0144stwie narodowym z powodu istotnych w\u0105tpliwo\u015bci co do mo\u017cliwo\u015bci wykorzystania jej wprost przeciw dysydentom oraz dla inwigilacji obywateli. 12 lat p\u00f3\u017aniej skaza\u0142 prezydenta Roha za u\u017cywanie urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych w kampanii wyborczej oraz naciski na funkcjonariuszy komisji wyborczej. U schy\u0142ku dyktatorskich rz\u0105d\u00f3w wojskowych w Urugwaju (1984) oraz w Chile (1988) tamtejsze TK odrzuca\u0142y ustawy junt wojskowych oraz zbudowa\u0142y presti\u017c s\u0105downictwa wyborczego i komisji wyborczych. S\u0105dy na S\u0142owacji w okresie autokratycznych rz\u0105d\u00f3w premiera Meciara (1994-98) uratowa\u0142y wolno\u015b\u0107 medi\u00f3w oraz licencje jednego papierowego dziennika i popularnej TV Markiza. S\u0105dy i trybuna\u0142y Chile, Meksyku, RPA czy Urugwaju sta\u0142y si\u0119 wprost akuszerami demokratycznych transformacji, kt\u00f3re przebiega\u0142y pod ich kontrol\u0105. I na tym zbudowa\u0142y spo\u0142eczn\u0105 reputacj\u0119.<\/a><\/p>\n\n\n\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskich s\u0119dzi\u00f3w te\u017c przejdzie do chlubnej demokratycznej historii naszego kraju. Dotyczy\u0107 to b\u0119dzie wszystkich orzecze\u0144 s\u0105d\u00f3w powszechnych broni\u0105cych obywateli przed prawnymi skutkami nielegalnych, bo wprowadzonych pozaustawowo, obostrze\u0144 w noszeniu maseczek czy uczestnictwa w zgromadzeniach publicznych. Polska demokracja dozna\u0142a tak\u017ce bezprecedensowego wsparcia ze strony S\u0105du Rejonowego w Gorzowie Wielkopolskim oraz apelacyjnego w Cz\u0119stochowie, kt\u00f3re nie uzna\u0142y orzecze\u0144 uprzednio wydanych przez sk\u0142ady obsadzone niezgodnie z konstytucj\u0105 przez tzw. dubler\u00f3w czy wadliwie wybran\u0105 obecn\u0105 KRS.<\/p>\n\n\n\n

Nie wystarczy posprz\u0105ta\u0107 po Zjednoczonej Prawicy<\/h2>\n\n\n\n

Nasza droga do demokracji po epizodzie rz\u0105d\u00f3w Zjednoczonej Prawicy tylko w cz\u0119\u015bci b\u0119dzie powrotna do czas\u00f3w sprzed 2015 roku, poniewa\u017c trzeba si\u0119 b\u0119dzie rozliczy\u0107 z niepraworz\u0105dn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 jej rz\u0105d\u00f3w. Ten etap nazywam – wzorem podobnego, kt\u00f3ry musieli przej\u015b\u0107 Amerykanie po dramacie domowej wojny secesyjnej \u2013 etapem rekonstrukcji. Oni te\u017c dzia\u0142ali z obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 ju\u017c wcze\u015bniej demokratyczn\u0105 konstytucj\u0105 w r\u0119ku. Wa\u017cne jednak, i to dyktuje historyczne do\u015bwiadczenie, aby nie da\u0107 si\u0119 poch\u0142on\u0105\u0107 wy\u0142\u0105cznie temu etapowi, poniewa\u017c m\u00f3g\u0142by zamieni\u0107 si\u0119 w polityczn\u0105 wendet\u0119, w sprawiedliwo\u015b\u0107 s\u0105dz\u0105cych. Je\u015bli chcemy zbudowa\u0107 odporn\u0105 demokracj\u0119, musimy spogl\u0105da\u0107 w przysz\u0142o\u015b\u0107. Rekonstrukcj\u0119 musi ukierunkowywa\u0107 my\u015blenie o etapie konstrukcji.<\/p>\n\n\n\n

W obu etapach eksperci Wolnych S\u0105d\u00f3w i Polski 2050 odr\u00f3\u017cniaj\u0105 sytuacj\u0119 posiadania przez demokrat\u00f3w konstytucyjnej wi\u0119kszo\u015bci od okoliczno\u015bci jej braku. W pierwszym przypadku ustaw\u0105 konstytucyjn\u0105 b\u0119dzie mo\u017cna zarazem dokona\u0107 g\u0142\u0119bszej reformy wymiaru sprawiedliwo\u015bci, jak i \u2013 w przepisach przej\u015bciowych \u2013 uchyli\u0107 kadencje nominacji dokonanych z naruszeniem konstytucji (np. w TK, SN czy KRS). W przypadku braku konstytucyjnej wi\u0119kszo\u015bci droga b\u0119dzie bardziej skomplikowana, ale tak\u017ce w pe\u0142ni realna.<\/p>\n\n\n\n

Obie ekspertyzy, po pierwsze, wskazuj\u0105 na drog\u0119 ustawow\u0105. Powinny to by\u0107 tzw. ustawy interpretacyjne, dok\u0142adnie opisuj\u0105ce spo\u0142ecze\u0144stwu powody i cele regulacji. To samo dotyczy\u0107 powinno przysz\u0142ych uchwa\u0142 Sejmu uchylaj\u0105cych uchwa\u0142y powo\u0142uj\u0105ce do TK tzw. dubler\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Po drugie, proces naprawczy powinien by\u0107 w ca\u0142o\u015bci realizacj\u0105 orzecznictwa s\u0105d\u00f3w europejskich, skoro polskie s\u0105dy s\u0105 systemu tego immanentn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105. Co wi\u0119cej, do tego czasu uprawnione polskie podmioty mog\u0142yby jak najwi\u0119cej istotnych dla demokracji kwestii wnosi\u0107 w\u0142a\u015bnie na ich wokandy. Szacunek do demokratycznych warto\u015bci \u0142\u0105czy ich i nas. Po trzecie, inicjowa\u0107 nale\u017cy tak\u017ce przed polskimi s\u0105dami kwestie niekonstytucyjnie obsadzonych sk\u0142ad\u00f3w wyrokuj\u0105cych. Po czwarte, wykona\u0107 orzeczenia TK z 2015 r., m.in. pozwalaj\u0105ce uzna\u0107 powo\u0142anie s\u0119dzi\u00f3w dubler\u00f3w za nieby\u0142e. Po pi\u0105te, przyjdzie nam wznawia\u0107 lub wszczyna\u0107 nowe post\u0119powania przed TK w celu uchylenia ewidentnie naci\u0105ganych jego orzecze\u0144, cho\u0107by zwi\u0105zanych z wygaszeniem niedoko\u0144czonych kadencji s\u0119dzi\u00f3w poprzedniej KRS. Przy czym dla zabezpieczenia efektywno\u015bci tych proces\u00f3w sugerowa\u0142bym ustawow\u0105 reorganizacj\u0119 TK wprowadzaj\u0105c\u0105 dwuinstancyjno\u015b\u0107 post\u0119powania przed Trybuna\u0142em. Po sz\u00f3ste, przyjdzie zapewne prowadzi\u0107 post\u0119powania dyscyplinarne (np. wed\u0142ug zasad etyki zawodowej z 2003 r.) oraz zwi\u0105zane z nadu\u017cyciem lub niedope\u0142nieniem obowi\u0105zku przez niekt\u00f3rych s\u0119dzi\u00f3w TK czy KRS.<\/p>\n\n\n\n

Zwie\u0144czeniem powinna by\u0107 \u2013 mocno spo\u0142ecznie zakorzeniona \u2013 powo\u0142ana przez parlament komisja prawdy i zado\u015b\u0107uczynienia. Jej zadaniem by\u0142oby, po pierwsze, ustalenie narusze\u0144 konstytucyjnej demokracji, zar\u00f3wno w dziedzinie stanowienia, jak i stosowania prawa, w szczeg\u00f3lno\u015bci akt\u00f3w tzw. abuzywnego konstytucjonalizmu czy abuzywnego legalizmu (czyli naruszania konstytucji w pozorach legalizmu), zaistnienia sytuacji \u201espisku” w\u0142adz (nieformalnej kooperacji lub nacisk\u00f3w) skierowanego przeciw zasadzie rozdzia\u0142u w\u0142adz. Po drugie, jej zadaniem by\u0142oby ustalenie regu\u0142 zado\u015b\u0107uczynienia poszkodowanym w obronie polskiej konstytucyjnej demokracji.<\/p>\n\n\n\n

Na pocz\u0105tku procesu rekonstrukcji trzeba b\u0119dzie zaznajomi\u0107 opini\u0119 publiczn\u0105 z jego podstawowymi zasadami i regu\u0142ami wynikaj\u0105cymi nie tylko z obowi\u0105zuj\u0105cej konstytucji, lecz tak\u017ce ze standard\u00f3w mi\u0119dzynarodowych (ONZ, Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy itp.). Tu pomocny b\u0119dzie ca\u0142y dorobek globalnej fali demokratyzacji z lat 1974-90, poniewa\u017c na podstawie tych do\u015bwiadcze\u0144 da si\u0119 ustali\u0107 12 podstawowych \u015bwiatowych standard\u00f3w rozliczania si\u0119 z autokratycznymi w\u0142adzami.<\/p>\n\n\n\n

S\u0105 nimi zasady: obowi\u0105zku ustalenia prawdy o wszelkich nadu\u017cyciach i naruszeniach, s\u0105dowej weryfikacji i kontroli procesu okresu przej\u015bciowego, przysi\u0119gi na wierno\u015b\u0107 konstytucji i dzia\u0142ania w dobrej lub z\u0142ej wierze \u2013 jako kryteri\u00f3w oceny poszczeg\u00f3lnych zachowa\u0144, sprawiedliwo\u015bci i ochrony demokracji konstytucyjnej oraz rz\u0105d\u00f3w prawa w przysz\u0142o\u015bci, sytuacji wymagaj\u0105cych zastosowania do rz\u0105dz\u0105cych praw, kt\u00f3re sami ustanowili (zasada Locke\u2019a), wreszcie prawo obywateli do \u017cycia w przysz\u0142o\u015bci bez naruszania praw konstytucyjnej demokracji (wg orzeczenia czechos\u0142owackiego TK z 1992 r.).<\/p>\n\n\n\n

Jak odbudowa\u0107 zaufanie do s\u0119dzi\u00f3w<\/h2>\n\n\n\n

Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce do 2015 r. zaufanie spo\u0142eczne do wymiaru sprawiedliwo\u015bci nie plasowa\u0142o si\u0119 wysoko. Zaufanie do prawa jako takiego oraz s\u0105d\u00f3w jako instytucji kszta\u0142towa\u0142o si\u0119 na poziomie 37-42 proc. Z ocen\u0105 tylko samej bezstronno\u015bci by\u0142o du\u017co lepiej – ok. 60 proc. w 2010 r., kraje skandynawskie ok. 75-80 proc. \u2013 ale obserwowali\u015bmy tendencj\u0119 spadkow\u0105 zaufania, tak\u017ce do samego pa\u0144stwa – z 48 proc. w 2008 r. do 35. W 2019 r. ju\u017c zaledwie 40 proc. Polak\u00f3w wierzy\u0142o w niezale\u017cno\u015b\u0107 i bezstronno\u015b\u0107 naszych s\u0105d\u00f3w. Przez lata niewystarczaj\u0105co budowali\u015bmy presti\u017c i reputacj\u0119 instytucji, kt\u00f3re polegaj\u0105 g\u0142\u00f3wnie na jako\u015bci \u015bwiadcze\u0144 wzajemnych. Obywatele p\u0142acili podatki, a otrzymywali do\u015b\u0107 drogi, przeci\u0105gaj\u0105cy si\u0119 w czasie, ma\u0142o zrozumia\u0142y i niezbyt przejrzysty proces. W\u0142a\u015bnie dlatego w wielu krajach zaatakowanych przez autokratyczny populizm ludzie nie wychodzili masowo na ulice w obronie swojego prawa do niezale\u017cnych s\u0105d\u00f3w. Oczywi\u015bcie te\u017c dlatego, \u017ce obiecywano im skuteczne prawdziwe reformy.<\/p>\n\n\n\n

Budowa reputacji spo\u0142ecznej wymiaru sprawiedliwo\u015bci b\u0119dzie rzecz\u0105 najwa\u017cniejsz\u0105. III RP postawi\u0142a na profesjonaln\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119 do zawodu oraz niezale\u017cno\u015b\u0107 i niezawis\u0142o\u015b\u0107 s\u0119dzi\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y gwarantowa\u0107 bezstronno\u015b\u0107 w orzekaniu. Jak wida\u0107, nie wystarczy\u0142o, skoro w pierwszej dekadzie XXI wieku a\u017c 40 proc. Polak\u00f3w nie podziela\u0142o opinii o bezstronno\u015bci. Do\u015bwiadczenia europejskie, ale szczeg\u00f3lnie ameryka\u0144skie – zar\u00f3wno z s\u0105downictwem federalnym, jak i stanowym \u2013 pokazuj\u0105, \u017ce budowanie reputacji systemu sprawiedliwo\u015bci nale\u017ca\u0142oby oprze\u0107 w Polsce na czterech filarach<\/strong>: s\u0119dziowskiej niezale\u017cno\u015bci i niezawis\u0142o\u015bci (s\u0105 warunkiem, aczkolwiek niejedynym, bezstronno\u015bci), profesjonalizmu, efektywnej odpowiedzialno\u015bci oraz spo\u0142ecznej responsywno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

* Niezale\u017cno\u015b\u0107 i niezawis\u0142o\u015b\u0107<\/strong> odnosz\u0105 si\u0119 do: podejmowania rozstrzygni\u0119\u0107, niezale\u017cno\u015bci finansowej oraz niezale\u017cno\u015bci instytucjonalnej od wp\u0142yw\u00f3w administracji rz\u0105dowej. To dlatego Amerykanie zagwarantowali konstytucyjnie s\u0119dziom federalnym do\u017cywotno\u015b\u0107 misji, zakaz obni\u017cania wynagrodze\u0144 oraz w\u0142asn\u0105 administracj\u0119 (1939). KRS, kt\u00f3re maj\u0105 sta\u0107 na stra\u017cy ich niezale\u017cno\u015bci, wyst\u0119puj\u0105 zaledwie w 60 proc. kraj\u00f3w \u015bwiata, cho\u0107 liczba ich stale ro\u015bnie od 30 lat (w\u00f3wczas by\u0142o 10 proc.). Nie w samej instytucji jednak istota, lecz w jej funkcjach: nominowania, rozwoju kariery czy dyscyplinowania poszczeg\u00f3lnych s\u0119dzi\u00f3w. Funkcje te mog\u0105 by\u0107 skoncentrowane w KRS lub rozproszone na inne instytucje (zgromadzenia og\u00f3lne s\u0119dzi\u00f3w, wy\u017csze instancje).<\/a><\/p>\n\n\n\n

Jak si\u0119 okaza\u0142o, autokratycznym politykom \u0142atwiej zaatakowa\u0107 centralny system. Model francusko-w\u0142oski (popularny te\u017c w Ameryce \u0141aci\u0144skiej) sufluje mo\u017cliwo\u015b\u0107 wsp\u00f3lnych KRS dla s\u0119dzi\u00f3w i prokurator\u00f3w, co chroni prokurator\u00f3w od ministerialnej dominacji. Standardy \u015bwiata demokratycznego, w tym deklaracja z Palermo Rady Europy (1994), wyra\u017anie sugeruj\u0105 rzecz najwa\u017cniejsz\u0105: \u017ce co najmniej po\u0142owa sk\u0142adu KRS powinna pochodzi\u0107 z rekomendacji samego \u015brodowiska s\u0119dziowskiego. Prawo do posiadania swoich reprezentant\u00f3w w KRS przez obecnie rz\u0105dz\u0105cych zosta\u0142o kompletnie zakwestionowane. Zatem zdecydowanie nie wystarcza, jak obecnie w Polsce, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 nale\u017cy do s\u0119dzi\u00f3w, skoro s\u0105 nominatami w\u0142adzy politycznej.<\/p>\n\n\n\n

* S\u0119dziowski profesjonalizm.<\/strong> B\u0119dziemy musieli odej\u015b\u0107 od jednostronnego widzenia tego aspektu, wy\u0142\u0105cznie jako znajomo\u015bci prawa i procedur. Profesjonalny s\u0119dzia to s\u0119dzia tak\u017ce osobowo\u015bciowo integralny, jak si\u0119 to m\u00f3wi, \u201ez s\u0119dziowskim temperamentem”, czyli odwa\u017cny i z zasadami. Badania ameryka\u0144skie pokazuj\u0105, i\u017c nale\u017cy unika\u0107 kandydat\u00f3w ze s\u0142abym charakterem i pozbawionych zasad oraz bez zasad i z silnym charakterem. W tym punkcie wida\u0107, jak trzeba b\u0119dzie zmodyfikowa\u0107 tak\u017ce model s\u0119dziowskiej edukacji. Najlepszym przyk\u0142adem zdaje si\u0119 Holandia, kt\u00f3ra nominacj\u0119 s\u0119dziowsk\u0105 uzale\u017cnia g\u0142\u00f3wnie (na podstawie 6 kryteri\u00f3w na 7) od cech charakterologicznych adept\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

* Odpowiedzialno\u015b\u0107 s\u0119dzi\u00f3w.<\/strong> Tak\u017ce w USA odpowiedzialno\u015b\u0107 by\u0142a pi\u0119t\u0105 achillesow\u0105 systemu, poniewa\u017c egzekwowana w ramach samej korporacji zawsze szwankowa\u0142a, a uprzednie nominacje gubernatorskie czy pochodz\u0105ce od stanowych legislatyw zbyt uzale\u017cnia\u0142y s\u0119dzi\u00f3w od polityk\u00f3w. Rewolucj\u0119 zapocz\u0105tkowa\u0142 stan Missisipi w 1912 r., wprowadzaj\u0105c powszechne wybory. Mia\u0142y zbudowa\u0107 spo\u0142eczn\u0105 legitymacj\u0119 s\u0119dzi\u00f3w. W przeciwie\u0144stwie do Europy Amerykanie zawsze uwa\u017cali kwesti\u0119 legitymacji za priorytetow\u0105. Niestety, wady tego rozwi\u0105zania da\u0142y szybko o sobie zna\u0107. Kandydat\u00f3w zacz\u0119\u0142y wystawia\u0107 i op\u0142aca\u0107 ich kampanie partie, nierzadko te\u017c zorganizowana przest\u0119pczo\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Pierwszy zareagowa\u0142 na patologie stan Missouri (1942) i wprowadzi\u0142 do gry merytoryczn\u0105 komisj\u0119 selekcjonuj\u0105c\u0105 s\u0119dzi\u00f3w, jeszcze przed nominacjami gubernator\u00f3w i wyborami. Dodatkowo rozpowszechni\u0142y si\u0119 tzw. wybory zatwierdzaj\u0105ce (tylko jednego nominata), a tak\u017ce kodeksy etyki zabraniaj\u0105ce partyjnego oraz biznesowego wsparcia lub ograniczaj\u0105ce je. Zacz\u0119to te\u017c zakazywa\u0107 sk\u0142adania obietnic w czasie kampanii, poniewa\u017c w konserwatywnych spo\u0142eczno\u015bciach sz\u0142y tylko w jedn\u0105 stron\u0119 \u2013 obietnic wypalania najdrobniejszych przest\u0119pstw gor\u0105cym \u017celazem.<\/p>\n\n\n\n

W sumie pomys\u0142 na budowanie reputacji s\u0119dzi\u00f3w okaza\u0142 si\u0119 taki sobie, poniewa\u017c wybory nierywalizacyjne zacz\u0119\u0142y wykazywa\u0107 si\u0119 niezmiernie s\u0142ab\u0105 wyborcz\u0105 frekwencj\u0105. Niew\u0105tpliwym sukcesem po planie Missouri okaza\u0142y si\u0119 selekcjonuj\u0105ce czy nominuj\u0105ce s\u0119dzi\u00f3w komisje merytoryczne, z regu\u0142y z\u0142o\u017cone z przedstawicieli \u015bwiata nauki, organizacji spo\u0142ecznych oraz zawod\u00f3w prawniczych. Merytoryczne i reprezentatywne spo\u0142ecznie KRS potwierdzi\u0142y wa\u017cno\u015b\u0107 mechanizmu nominacji w budowaniu reputacji wymiaru sprawiedliwo\u015bci. Czy jednak wystarczy to w Polsce po PiS?<\/p>\n\n\n\n

* S\u0119dziowska spo\u0142eczna responsywno\u015b\u0107.<\/strong> Czy koturnowi s\u0119dziowie w togach i \u0142a\u0144cuchach, z kodeksami w r\u0119kach, tacy olimpijscy bogowie z greckiego panteonu, pojawiaj\u0105cy si\u0119 i znikaj\u0105cy za drzwiami swoich gabinet\u00f3w zaraz po odczytaniu be\u0142kotliwych dla zwyk\u0142ego obywatela wyrok\u00f3w i ich sentencji, b\u0119d\u0105 mogli wzbudza\u0107 zaufanie w XXI wieku?<\/p>\n\n\n\n

Czy reputacja wynikaj\u0105ca przede wszystkim ze strachu przed majestatem ma dalej sens? A mo\u017ce \u0142atwiej zdob\u0119dzie reputacj\u0119 progresywny aktywizm s\u0119dziowski, tak\u017ce ten aspiracyjny i emancypacyjny. Wzbudzaj\u0105cy spo\u0142eczne debaty, s\u0142u\u017c\u0105cy spo\u0142ecznym zmianom, sygnalizuj\u0105cy sytuacje kryzysowe w spo\u0142ecze\u0144stwie, wzmacniaj\u0105cy wiar\u0119 obywateli w prawa, kt\u00f3re nie pozostaj\u0105 tylko na papierze. Tak\u017ce aktywizm wymuszaj\u0105cy dzia\u0142ania legislacyjne na w\u0142adzach politycznych. To rola nie tylko dla s\u0105downictwa konstytucyjnego. Wszak i s\u0119dziowie s\u0105d\u00f3w powszechnych zacz\u0119li stosowa\u0107 konstytucj\u0119 wprost.<\/p>\n\n\n\n

M\u00f3wimy przecie\u017c o trzeciej w\u0142adzy, kt\u00f3ra nie mo\u017ce dawa\u0107 politykom zap\u0119dza\u0107 si\u0119 do k\u0105ta. Szczeg\u00f3lnie dotyczy to kraj\u00f3w o s\u0142abo rozwini\u0119tych, niedoinwestowanych organizacjach spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego. W podobnej sytuacji s\u0105dy w Indiach, Kolumbii – czy tak\u017ce, cho\u0107 rzadziej, w USA – wywalczy\u0142y prawa do ochrony: biologicznej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci, rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w przed eksploatacj\u0105 paliw kopalnych, gej\u00f3w przed dyskryminacj\u0105 w miejscu pracy, poszkodowanych przez kredyty hipoteczne itd. Organizowa\u0142y w s\u0105dach rady po\u015br\u00f3d przedstawicieli organizacji spo\u0142ecznych oraz wys\u0142uchania publiczne w wa\u017cnych kwestiach zawis\u0142ych na ich wokandach. Stara\u0142y si\u0119 wsp\u00f3\u0142tworzy\u0107 przyjazne otoczenie dla demokracji w ich krajach, budowa\u0107 jej kultur\u0119, prowokowa\u0107 tzw. obywatelski konstytucjonalizm, czyli wiedz\u0119 i pogl\u0105dy spo\u0142ecze\u0144stw.<\/a><\/p>\n\n\n\n

Owszem, takie s\u0105downictwo \u017cadnej w\u0142adzy politycznej si\u0119 nie podoba. Tym bardziej autokratycznej, kt\u00f3ra – jak Kaczy\u0144ski – nazywa tak\u0105 aktywno\u015b\u0107 \u201es\u0119dziokracj\u0105”, bo przeszkadza w oligarchokracji. Ale to tylko i a\u017c obrona obywateli przed polityczn\u0105 uzurpacj\u0105 w\u0142adzy (\u201etyrani\u0105 wi\u0119kszo\u015bci”) oraz korekta ze strony dobrze zorientowanego i wra\u017cliwego w sprawach spo\u0142ecznych interpretatora prawa. A jednocze\u015bnie najlepsza droga do budowy reputacji ca\u0142ego wymiaru sprawiedliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Wypada si\u0119 zgodzi\u0107 z Szymonem Ho\u0142owni\u0105, \u017ce proces naprawy trzeba b\u0119dzie zacz\u0105\u0107 \u201eo 7 rano” zaraz po zwyci\u0119skich dla demokrat\u00f3w wyborach.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Artyku\u0142 ukaza\u0142 si\u0119 pierwotnie w Gazecie Wyborczej 22 pa\u017adziernika 2021 . Przedruk za zgod\u0105 autora. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bart\u0142omiej Nowotarski 8 pa\u017adziernika 2021 | 10:27 Czy koturnowi s\u0119dziowie w togach i \u0142a\u0144cuchach, znikaj\u0105cy po odczytaniu be\u0142kotliwych wyrok\u00f3w, mog\u0105<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[45],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/439"}],"collection":[{"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=439"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/439\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":508,"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/439\/revisions\/508"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=439"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=439"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/stowarzyszeniewiedzyobywatelskiej.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=439"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}